Bunları Biliyor Musunuz?

A’dan Z’ye kemik iliği nakli

Kemik iliği nakli zorlu, hatta ölümcül olabilen bir süreçtir. Bu nedenle öncelikle hastanın buna gereksinimi olup olmadığı ilgili merkezin uzman kurullarınca değerlendirilir ve gereksinim varsa işlem için kabulü yapılır.



Kök hücre nakli veya daha çok bilinen ismiyle kemik iliği nakli; yapılamayan veya normal dışı hücreler üreten kemik iliği kök hücrelerinin yerine sağlıklı hücrelerin yerleşiminin sağlanması veya yüksek doz kemoterapiden dolayı olabilecek zararların önlenmesi amacıyla hastanın kendisinden veya doku grubu uyumlu bir vericiden (donör) toplanan sağlıklı kök hücrelerin bir dizi işlem sonrası nakledilmesidir. İşlem için ilk önce, kök hücrenin şekli ve vericisinin belirlenmesi gerekir. Bu karar için gereksinimler ve olasılıklar çerçevesinde öncelikle kullanılacak yöntem seçilir. Eğer allojeneik bir naklin, alıcı için en uygun seçenek olduğuna karar verilirse bir vericinin bulunması gerekir. Başarılı bir naklin gerçekleştirilebilmesi için; vericinin doku gruplarının genetik kodlamasının hastanın kine mümkün olduğunca benzer olması gerekir. Bu eşleşmede en fazla bir uyumsuzluğa izin verilir. Kordon kanı için ise iki uyumsuzluk olabilir.

BAŞLARKEN ‘HAZIRLIK REJİMİ’ ŞART
İlk aşamada tüm özellikleri, sağlık profili detaylı şekilde incelenen ve hazır olduğuna karar verilen hastaya kemik iliğindeki normal dışı hücreleri yok etmek ve hastanın gelecek yeni hücrelerini reddetmemesi için ‘hazırlık rejimi’ denilen kemoterapi ve/veya radyoterapi uygulanır. Bunu takiben ya hastadan daha önce toplanıp dondurulan veya sağlıklı vericiden toplanan kök hücreler hastaya verilir. Veriş işlemi ana damarlara konan bir kateter aracılığıyla, kan ve kan ürünlerinin verilmesine benzer bir şekilde yapılır. Bu işlem bir ameliyat değildir. Kök hücreler naklin hemen sonrasında vücutta kısa bir dolaşımın ardından kemik iliğine yönelerek yeni kan hücrelerini üretmeye ve bağışıklık sistemini yeniden yapılandırmaya başlarlar.

HASTA HER İNFEKSİYONA AÇIK
Bundan sonraki yaklaşık 1-2 aylık süreç yoğun bakım sürecidir. Kemik iliği nakli işlemi için hazırlanan tüm sistemleri kontrol edilen ve hava akımı filtre edilen, özel donanımlı sağlık personelinin çalıştığı servislerde hastanın verilen kemik iliği hücrelerinin yerine yerleşip çoğalması beklenir. Bu süreçte bağışıklık sistemi tamamen devre dışı bırakılan hasta her infeksiyona açıktır ve pek çok önemli yan etkiler (Graft-versus host hastalığı, veno-okluzif hastalık, hemorajik sistit vb.) görülebilir.

NORMAL HAYATA DÖNEBİLMELERİ İÇİN…
Bu süreci başarıyla tamamlayan hastalar evlerine gönderilir, ancak bu her şeyin bittiği anlamına gelmez. Bir iki yıl hem henüz tam düzelmemiş bağışıklık sisteminin yol açabileceği infeksiyonlar, hem de ağır olabilecek yan sorunlar, sosyokültürel ve psikolojik sorunlar, eğitim, bağışıklama vb. hastayı beklemektedir. Bu süreçte hastalar yakından izlenerek tüm olabilecek sorunları saptanır ve tedavi edilir. Ayrıca normal hayata dönebilmeleri için gerekli destekler de yapılır.

Kemik İliği Nakli: Kemik iliğinin ameliyathanede, genel ya da lokal anestezi altında ve steril şartlarda, klasik tanı yöntemlerinde de kullanıldığı şekliyle bir iğne ve enjektör yardımıyla iki uzman hekimce kalça kemiğinden toplanarak içinde pıhtılaşmayı önleyecek maddeler bulunan bir kan torbasına konulup nakledilmesidir. Bu toplama yöntemi kemik iliği naklinin üç türünde de (otolog, sinjeneik, allojeneik) aynıdır.
Dolaşan Çevresel Kandaki Kök Hücre ile Nakil: Kemik iliğindeki kök hücrelerin özel bir ilaç verilerek (büyüme faktörü) ve/ veya hastadan toplanıyorsa kemoterapi ile uyarılıp, kan dolaşımından ‘aferez’ olarak adlandırılan bir işlem ile toplanarak hastaya verilmesidir. ‘aferez’ işleminde kan, aferez cihazı içerisinde dolaşırken kök hücreler ayrıştırılıp toplanır, kanın kalan kısmı hastaya ya da donöre geri verilir.
Kordon Kanı Kök Hücresi Nakli: Yeni doğanların göbek bağında bulunan kan, kök hücre bakımından zengindir ve henüz bağışıklık hücreleri tam olgunlaşmamıştır. Bu hücreler de doğum esnasında plasentadan toplanıp dondurularak, ileride gereksinimi olan ve doku uyumu sağlanan bir hastaya kullanılabilir. Kordon kanının alınması normal doğum sürecini ya da bebeği herhangi bir şekilde etkilememektedir.

Kök hücre nakli, kök hücrenin kaynağına göre tanımlanır!

Otolog Nakil:
Hastaya daha önce toplanan ve dondurulan kendi kök hücrelerinin nakledilmesidir. Yüksek doz kemoterapi uygulanacak hastalarda destek tedavi amacıyla kullanılır.
Allojenik Nakil: Hastaya akrabası olsun olmasın, bir diğer kişiden toplanan doku grubu tam uyumlu kök hücrelerin nakledilmesidir. Bu uygulamanın çeşitli alt grupları sıralanabilir.
Doku Grubu Uyumlu Kardeşten Nakil: En başarılı sonuçların alındığı nakil şeklidir. Ancak kardeşin uyumlu olma oranı %25 civarındadır. Kronik hastalıklarda “preimplantasyon” denilen bir tüp bebek yöntemiyle hastalıksız ve doku grubu uygun kardeş verici sağlanabilmektedir.
Sinjeneik Nakil: Hastaya varsa tek yumurta ikizinden kök hücre nakledilmesidir. Selim, kronik hastalıklarda yararlı olabilir.
Doku Grubu Uyumlu Akraba Dışı Vericiden Nakil: Bu uygulama genel bilinen şekliyle kemik iliği bankasından temin edilen vericilerden yapılan nakil şeklidir. Dünyada yaklaşık 26 milyon gönüllü verici taranarak uygun verici sağlanmaya çalışılır.
Haploidentik Nakil: Hastanın birinci derece akrabalarından, yarı uyumla yapılan nakildir. Son yıllarda popüler olan bir yöntemdir. Çeşitli uygulama yöntemleri vardır. Başka verici olmadığında ve hızlı yaklaşım gerektiren durumlarda kullanılabilir.